Maniheist mabetler, kubbe ve köşe tromplariyle Ä°ran âteÅŸgâhları biçiminde ya­pılıyordu. Hoço’da bir saray harabesinde tonozlu ve kubbeli kısımlar görülür. Duvarlar, yontulmamış taÅŸlardan harçla örülmüştür. Sirkip’de kule bi­çimde bir yapı niÅŸler içersinde Buda figürleriyle bir Hint stupasından baÅŸka bir ÅŸey deÄŸildir. Buda ve Mani dinleri gibi Hint ve Ä°ran mimarî ÅŸekilleri de yan yanadır. Hoço yakınında bulunan kubbeli yapılar mezar anıtlarıdır. Kubbe Ä°ran’dan gelmiÅŸ olabilir, fakat bu zamanlarda Ä°ran’da mezar yapısı yoktur. Zerdüşt dininde ölülerin gömülmesi düşünülemiyeceÄŸinden mezar fikri doÄŸmamış­tır. Uygurlar bu kuleli mezar yapılariyle ilk türbeleri meydana getirmiÅŸ oluyorlar. Komul civarında lli-Köl’de, mâbet olması gerekli diÄŸer bir kubbeli yapıda tromp yeri­ne köşeye ilk defa bir üçgen konulmuÅŸtur ki, bu Ä°ran’da bilinmeyen bir ÅŸeydir. Halbuki, Türk Üçgenleri sonra Selçuklu ve Osmanlı mimarisinde ehemmiyetli bir rol oynamıştır.

Uygurlar umumiyetle iki kanatlı kapı ile açılan ve küçük bir evcik ÅŸeklinde giriÅŸ yeri olan, yarı yükseklikte duvarla çevrili evlerde oturuyorlardı. Evler yarım metre yüksek bir tuÄŸla. Duvar üzerinde yükseliyor, uzun kenarın ortasında bir merdiven yukarı götürüyordu. Asıl ev çok defa tek katlı, duvarlar masif örgülü, pencereler ilk zamanlarda yuvarlak kemerli, sonraları dört köşeli idi. Bayramlarda evin dört köşe­sine dışarıdan kızıl-kahverengi perdeler konuluyor, bunlar duvar köşelerinde topla­nıp, düğümleniyordu. Çin evlerini andıran ağır, kiremitli, dik sırtlı çatının iki ucu bir kuÅŸ (belki föniks, ateÅŸ kuÅŸu) biçiminde nihayetleniyordu. Çin’de, bu ejder başıdır. Dik sırtın ortasında Çin’deki gibi çok defa alev ÅŸeklinde inciden bir nazarlık yükse­liyordu. Çatı süslü ve kırmızı renkli idi, fakat Çin’deki gibi ağır dekorlarla yüklenmemiÅŸti. Bir üst kat yapılırsa, bu, çok defa hafif korkuluklarla pavyon biçiminde olu­yordu. Çevre duvarları ile ev arasında aÄŸaçlarla bahçe, binek ve yük hayvanları için yer bulunuyordu. DoÄŸu Türkistan, eski Uygur ülkesinde kayalara oyulmuÅŸ bin­lerce mâbet vardır. Bunların duvarları ve tavanı fresklerle süslü Ä°di. Fresklerden ço­ğu Alman Turfan araÅŸtırıcıları tarafından sökülerek Berlin EtnoÄŸrafya Müzesi’nde duvarlara yerleÅŸtirilmiÅŸti. Son harpte bunların büyük bir kısmı yok olmuÅŸ, fakat ki­taplarda resimleri kalmıştır. Fresklerin konusu esas itibariyle Budizm’dir. Buda M.Ö. 560 yıllarında Hindistan’da yeni dinini yaymıştır.

• Previous Entry: 3. Uygur Sanatı
• Next Entry: Uygurlar’ da Heykel Sanatı